Przedszkole nr 119 "W Zielonym Ogrodzie"

Przedszkole nr 119, Warszawa, ul. Turmoncka 18

Godło Polski
BIP

Rozwój mowy dziecka

ROZWÓJ MOWY DZIECKA

Rozwój mowy dziecka zaczyna się praktycznie od momenctu poczęcia dziecka. Rozpoczyna się wtedy cały proces tworzenia sprawności psychomotorycznych, które są podstawą rozwoju mowy.

Najważniejszym organem nadawczym i odborczym mowy jest mózg. Około drugiego miesiąca płodowego mózg wysyła pierwsze impulsy nerwowe i rozpoczyna się kształtować koordynacja mięśniowo - nerwowa w okolicy górnej wargi.  Około trzeciego miesiąca życia płodowego obserwuje się pierwsze ruchy podciągania górnej wargi, co daje początek odruchowi ssania i połykania.

Z czasem pojawiają się ruchy nabierania i wypieranie wód płodowych, co stanowi podstawę do późniejszego procesu oddychania.

Ok. 4 miesiąca ż.płodowego rozwija się u dziecka krtań wraz z wiązadłami głosowymi, co umożliwia dziecku wykonanie krzyku na długo przed urodzeniem - krzyk przedporodowy.

Również na przełomie 4 i 5 miesiąca życia płodowego rozwija się słuch, kóry jest ważnym elementem dobrej mowy. Głośniejsze lub inne wyraźne dźwięki otoczenia zauważane są przez dziecko, które reaguje wtedy przyspieszonym biciem serca, pobudzeniem, często odczuwane ruchy płodu przez matkę. Poprzez wody płodowe do dziecka dopływają różne dźwięki, zarówno te z otoczenia ak i te płynące z samego organizmu matki. Uczy to rozróżniania melodii, akcentu, rytmu i intonacji.

Przebieg rozwoju po narodzinach dziecka jest przedstawiany bardzo różnie. Najbardziej klarownym podziałem jest podział rozwoju na okresy wg L. Kaczmarka.

Autor dzieli okresy rozwojowe na:

- okres melodii - od urodzenia do 1 roku życia,

- okres wyrazu - od ok. 1 roku do 2 roku życia,

- okres zdania - od ok. 2 roku do około 3 roku życia,

- okres swoistej mowy dziecięcej - od około 3 roku do 7 roku życia.

 

Dziecko przychodzi na świat z różnego rodzaju ukształtowanymi i odruchami w obrębie jamy ustnej. Do podstawowych odruchów, które początek miały w okresie prenatalnym i u zdrowego dziecka dostrzegamy je od urodzenia zaliczamy: odruchy: ssania, połykania, zwracania, kąsania, żuchwowy, wysuwania języka, otwierania ust, wargowy i inne.

 

        Reakcje odruchowe są podstawą tworzenia świadomych ruchów w obrębie jamy ustnej, są podstawą kształtowania sprawności warg, języka, podniebienia miękkiego oraz szczęki dolnej. Stanowią naturalne ćwiczenia przygotowujące narządy mowy do prawidłowej artykulacji. 

        Jeśli jakiś z odruchów jest zaburzony lub praca mięśni podczas świadomych czynności na bazie odruchu jest nieprawidłowa (np. na skutek nieprawidłowego karmienia, ułożenia w łóżeczku, czy nieprawidłowe czynności pielęgnacyjne), to czynność tych mięśni może być nieprawidłowa.

     Niewłaściwe karmienie występuje w przypadku karmienia sztucznego, czyli alternatywnego, kiedy dziecko karmione jest przez butelkę ze zbyt dużym otworem w smoczku. Praca mięśni warg  i języka jest słabsza, zatem sprawność ich jest niższa w czasie wykonywania ruchów artykulacyjnych w późniejszym wieku.  Przy karmieniu piersią dziecko musi wykonać dużą pracę mięśni warg, aby zamknąć je wokół brodawki. Silnie skupione i napięte wargi pomagają w wytworzeniu dużego ciśnienia, aby to umożliwiło wyssanie pokarmu z piersi matki. Nie bez znaczenia ma tu praca języka, który naciskając na drodawkę powoduje wyciśnięcie mleka. Srzyja to odpowiedniego napięcia mięśni oraz pionizacji języka, co jest istiotne dla poprawności wymowy niektórych głosek.

 

Korzyści prawidłowego karmienia piersią:

- odpowiednie napięcie mięśni warg i języka,

- pionizacja języka,

- właściwe ułożenie szczęk,

- właściwe połykanie (już od 6.miesiąca kształtuje się połykanie typu dorosłego),

- właściwe oddychanie torem nosowym.

 

           Nieprawidłowe ułożenie dziecka do snu może poowodować nieprawidłowości w obrębie aparatu żucia.Do tych nieprawidłowości zaliczamy ułożenie głowy dziecka zbyt wysoko lub zbyt płaskie. Ułożenie zbyt wysokie (w leżeniu na plecach) powoduje przesuwanie żuchwy i języka do przodu.  Dochodzi do przewagi mięśni wysuwających nad cofającymi  i żuchwa wysuwa się do przodu. Ułożenie poziome lub z odchyleniem głowy do tyłu powoduje przesuwanie dotylnie żuchwy, dochodzi do otwarcia ust, a warga dolna może wsuwać się pod wał dziąsłwy, co w efekcie daje wadę zgryzu (tyłozgryz, tyłożuchwie).

 

        Do niewłaściwych nawyków pielęgnacyjnych zaliczyć należy: zbyt długie karmienie dziecka pokarmem papkowatym, zbyt późne włączenie łyżeczki do karmienia, podawanie smoczków spoczynkwych. 

 

W okresie melodii w wokalizacjach możnawydzielić kilka grup odpowiednio się kształtujących głosek:

- najpierwotniejszą grupa dźwięków stanowią pojawiające się w pierwszych dwóch miesiącach życia dziecka. Sa to głoska neutralna, przydech /a, e, l/, piski, mlaski,

- głużenia (ok. 3. miesiąca życia) - głoska /g, y, czasem coś przypominające r/, najczęściej spotykane w pozycji leżącej dziecka. UWAGA - głużą wszystkie dzieci i głuche i słyszące,

- gaworzenie (ok. 5-6 m.ż), tu warunkiem jest prawidłowy słuch fizyczny dziecka. W efekcie, w zależności od psrawności języka i warg w tym okresie można usłyszeć dźwięki - /p, m, b, bl, bm, bw/, w połączeniu z samogłoskami /a, o, u/,

- dźwięki przedniojęzykowo - zębowe /t,d,n/ co spowodowane jest pojawieniem się zębów i częstymi manipulacjami języka w tych bolących w tym okresie okolicach,

-, zmiana diety często obfituje i w zmianę głosek, dochodzą głoski palatalne ("przydziąsłowe"), tj. /l,j, i/,

- ostatnią klasą głosek występujących pod koniec 1.r.ż to głoski syczące, świsty, poświsty, mlaski, wibracje językowe i wargowe. Pojawia się dynamika, intonacja, rytmika.

- Gdy dziecko ma ok. 11-12 miesięcy pojawia się tzw. "komunikacja referencjalna". Początkowo polega na pokazywaniu przez dziecko trzymanego przedmiotu, aby zwrócić na siebie uwagę dorosłego i uzyskać pochwałę od niego. Z czasem dziecko podaje trzymany przedmiot dorosłemu i oczekuje komentarza, aprobaty. Rozwija się u dziecka umiejętność "etykietowania i wskazywania". Dziecko za pomocą gestów chce zwrócić uwagę dorosłych na określony przedmiot. Wskazuje przedmiot, którym jest zainteresowany (lub związany z jakimś wydarzeniem) i za pomocą wokalizacji i gestów wskazuje to na dany przedmiot, to na dorosłego. Dorosły powinien reagować na takie zachowania dziecka, poprzez nazwanie danego przedmiotu. Tego właśnie dziecko oczekuje od opiekunów

- Charakterystyczne dla dzieci ok. 14 miesiąca życia jest stosowanie gestów, które mają symbolizować przedmioty z otoczenia. Zanim dziecko powiąże etykietę słowną ze zdarzeniem lub przedmiotem często po prostu etykietuje je za pomocą gestu. Malec np. przykłada rękę do ucha i mówić jak do telefonu, lub etykietując zdarzenie klaszcze w rączki (np. może tu chodzić o przedstawienie), podnosząc rączki do góry wskazuje, że jest duży. Gesty te są skierowane do drugiej osoby i służą głównie nazywaniu przedmiotu. Gestykulacja jest jednym z etapów komunikowania, nadawania etykiet do momentu aż dziecko osiągnie umiejętność etykietowania słownego.

- W ciągu pierwszego roku życia, w rozwoju mowy zaznaczają się na przemian okresy nasilenia i zastoju. Chwilowy zastój w rozwoju mowy przypada zwykle, gdy dziecko uczy się chodzić (między 9 a 18 miesiącem życia). Wówczas potrzeba chodzenia jest silniejsza niż nauka mowy, i dziecko skupia się głównie na niej. Jednak kiedy chodzenie staje się już czynnością bardziej zautomatyzowaną, dziecko znów zwraca większą uwagę na mowę. Zaznacza się wówczas szybki jej rozwój.

- Duży postęp w rozwoju mowy przypada na okres pomiędzy pierwszym a drugim rokiem życia. Jest to tzw. okres wyrazu. Jedną z najważniejszych umiejętności nabywanych w tym okresie przez dziecko jest tzw. "integracja sensoryczna", polegająca na umiejętności skupiania się na słowach i dźwiękach pojawiających się w bezpośrednim otoczeniu dziecka, a eliminowaniu odgłosów w tle. W tym wieku wzrasta sprawność motoryczna dziecka, co sprawia, że samo może organizować sobie coraz bogatsze sytuacje, może zbliżać się do przedmiotów, chwytać je i manipulować. Poznaje nowe zjawiska i rzeczy, które następnie musi nazwać. Mowa staje się zatem dla dziecka w coraz większym stopniu narzędziem myślenia, badania i odkrywania świata. Rozwój mowy dziecka postępuje w kierunku rozszerzenia zakresu rozumianych słów i wypowiedzi, wzbogacenia używanego słownika, opanowania struktury gramatycznej oraz doskonalenia wymowy. Mowa staje się zatem dla dziecka w coraz większym stopniu narzędziem myślenia, badania, dociekania. Przykłady wymowy dziecka 1-2-letniego: Nie- ne, daj- da , czytaj- sitaj, lampa- ampa, Miś- mi, jeszcze- ecie. Pierwociny zdania: "Babta ała" (babcia dała). "Buti es" (buty są). "Mama ima" (mamy nie ma), "Ać mama" (zobacz mama)"

- W wieku dwóch lat dziecko używa jeszcze słów w sposób nieprecyzyjny. Popełnia wiele błędów, często zniekształca wyrazy. Wykazuje jednak, iż zna ich poprawną formę, często poprawia dorosłego, naśladującego mowę dziecka : "Nie mówi się lyba, tylko lyba". Zna poprawną wymowę wyrazów, wie jak dana głoska powinna brzmieć, jednak samo nie potrafi jej poprawnie wypowiedzieć. Wypowiedzi dziecka mają jeszcze formę holofraz- wypowiedzi jednowyrazowych. "Mowa dziecka jest ściśle związana z jego działaniem i zrozumiałą w połączeniu z rozgrywającą się sytuacją. Wymowa w tym okresie nie jest jeszcze prawidłowa, jednak słownik dziecka wzbogaca się i coraz bardziej upodabnia do słownika ludzi dorosłych. Pod koniec drugiego roku życia pojawiają się u dziecka wypowiedz dwuwyrazowe. Mają one postać zlepków wyrazowych lub równoważników zdań. Następuje proces gramatyzacji wypowiedzi.

- W wieku 22-24 miesięcy dziecko posiada świadomość siebie, jako odrębnej osoby. Jest już w stanie nazwać części ciała. Dziecko zaczyna posługiwać się zdaniami 2-3 wyrazowymi. Najczęściej są to zdania oznajmujące, rozkazujące, pytające lub wykrzyknikowe. Wypowiedzi dziecka stają się coraz bardziej zróżnicowane, bogatsze. Stosując zdanie dziecko komunikuje, iż osoba lub rzecz jest obecna lub nieobecna, wyraża swoje życzenia, zamiary. Dziecko potrafi przyporządkować odpowiednie przedmioty, odpowiednim osobom. Często zadaje pytania "Co to?" ,oczekuje odpowiedzi i samo powtarza dane słowo.

- Około 18-27 miesiąca życia dziecko zaczyna używać swojego imienia, dzięki temu może mówić o sobie samym. Większość dzieci dwuletnich mówi o sobie używając mówienia. Dopiero około trzeciego roku życia pojawiają się zaimki "mój", następnie "ty" oraz "ja". Przykłady wymowy dziecka 2-3-letniego: "Pisać- pisiać, brzydki- bitki, trochę- tlone, czapka- ciapka, zupka-siupka". Dziecko w tym okresie bardzo lubi słuchać czytanych przez dorosłego bajek. Sprzyja to nie tylko bliskim kontaktom, ale także pobudza wyobraźnię oraz daje kolejną porcję nowych, nieznanych dotąd dziecku słów, zwrotów.

- Kolejny etap rozwoju mowy nazywany jest okresem swoistej mowy dziecięcej. Rozpoczyna się w trzecim i trwa do siódmego roku życia. Jest to okres, w którym mowa ulega doskonaleniu we wszystkich zakresach. Dziecko tworzy wiele neologizmów ( nowe słowa tworzone analogicznie do znanych już wyrazów). Neologizmy zwykle pojawiają się między 3 a 5 rokiem życia, a następnie zanikają. Dziecko potrafi przypomnieć sobie, co zdarzyło się wczoraj, nie ogranicza się już do "tu" i "teraz". Rozwija się jego pamięć i umiejętność myślenia o przyszłych wydarzeniach.

- Trzylatek mówi często i dużo. Zadaje coraz więcej pytań, jest ciekawy otaczającego go świata. Pytany, podaje swoje imię. Komunikuje się z otoczeniem za pomocą zdania kilkuwyrazowego. Słownik dziecka bardzo się wzbogaca, coraz mniej problemów sprawiają mu reguły fonetyki i gramatyki. Pod koniec trzeciego roku życia większość dzieci buduje zdania rozwinięte składające się z podmiotu, orzeczenia i dopełnienia. Trzylatek chętnie posługuje się mową, ma już stosunkowo bogaty zasób słownictwa. Zadaje coraz więcej pytań i oczekuje odpowiedzi. Używa coraz bardziej rozbudowanych zdań, potrafi także opowiadać zdarzenia z niedalekiej przeszłości. Dziecko zna i potrafi nazywać podstawowe kolory, kształty. W tym okresie dziecko tworzy najwięcej neologizmów.

- Czteroletnie dziecko potrafi już mówić o przeszłości i przyszłości, jego wypowiedzi wybiegają poza aktualnie przeżywaną sytuację. W wypowiedziach jest jeszcze wiele form agramatycznych, jednak dziecko jest zaciekawione poprawną wymową. Dziecko czteroletnie często pyta o poprawność gramatyczną wymowy oraz o znaczenie wyrazów. Chętnie dzieli się swoimi spostrzeżeniami, wykazuje chęć porozumiewania się, zadaje wiele pytań. W tym wieku usprawnieniu ulegają narządy artykulacyjne, mowa dziecka staje się coraz dokładniejsza. Zjawiskiem cechującym wymowę dzieci w tym czasie jest kontaminacja, która polega na budowaniu wyrazów poprzez łączenie dwóch słów w jedno, np.: "zatelefonić, czyli zadzwonić telefonem, mati, czyli mama i tata, pomaslować- smarować masłem.

- Wypowiedź dziecka pięcioletniego ma już często postać wielozdaniową. Malec często i chętnie opowiada o wydarzeniach, w których uczestniczył, o obejrzanym przez niego filmie. Dziecko zaczyna przewidywać fakty, które mogą zaistnieć. W swoich wypowiedziach uwzględnia kolejność zdarzeń oraz zależności przyczynowo-skutkowe. Posiada umiejętność opisania przedmiotu uwzględniając jego cechy charakterystyczne, zastosowanie. Wymowa dziecka doskonali się. Pod koniec wieku przedszkolnego mowa dziecka jest już zrozumiała dla otoczenia, dziecko posługuje się już swobodnie językiem potocznym.

- Pięciolatek potrafi już opowiadać długie, rozbudowane historie, rozmawiać o swoich uczuciach, wydarzeniach. Większość budowanych przez dziecko zdań ma poprawną formę gramatyczną, dziecko popełnia coraz mniej błędów. Łączy różne wyrażenia i buduje zdania średnio z czterech wyrazów. Jest w stanie przekazać informacje dotyczące swojej osoby, najbliższej rodziny, miejsca zamieszkania. W swoich wypowiedziach uwzględnia kolejność zdarzeń i związki przyczynowo-skutkowe. Potrafi mówić o swoich problemach, potrafi przytoczyć historyjkę składającą się z kilku części. Przyjemność sprawia mu opowiadanie żartów i różnorodne gry słowne. Dziecko w tym wieku samo często inicjuje rozmowę i potrafi ją podtrzymać. Jego zdolność koncentracji i skupienia się jest coraz wyższa. Pięciolatek potrafi wyjaśnić słowa, o które jest pytane. Opisuje też przedmioty, uwzględniając ich charakterystyczne cechy oraz możliwość zastosowania. Jest bardzo aktywny ruchowo, wzrasta zainteresowanie światem i zjawiskami przyrodniczymi a to wiąże się z ogromną liczbą pytań stawianych przez dziecko.

- Pod koniec wieku przedszkolnego mowa staje się już kontekstowa. Jest już niezależna od sytuacji i jej pozawerbalnych składników. Dalszy okres kształcenia się mowy, już nie jest tak dynamiczny, jak do tej pory. Pierwsze sześć lat życia uważa się za krytyczne dla rozwoju mowy dziecka.

- Dziecko idące do szkoły powinno mieć już mowę w pełni uformowaną pod względem fonicznym, dysponować dużym już zasobem słownikowym i poprawnie budować zdania pod względem logicznym, gramatycznym i składniowym. Powinno mówić nie tylko poprawnie ale i z sensem , zachowując właściwą intonację, akcent, rytm mowy.

 

Rozwój mowy u każdego dziecka może przebiegać indywidualnie. Niektóre dzieci zaczynają mówić wcześniej, inne później. Różna też może być kolejność pojawiania się poszczególnych głosek w trakcie rozwoju.
Mówienie to sprawność, której trzeba się nauczyć, podobnie jak wszystkich innych sprawności. Jest to możliwe dzięki sukcesywnemu dojrzewaniu poszczególnych narządów mowy. Kiedy człowiek przychodzi na świat, organy te nie są jeszcze gotowe do swych czynności. Mowa wytwarza się dzięki aktywności języka, warg, gardła, podniebienia, krtani i płuc. Narządy artykulacyjne ćwiczone są poprzez czynności ssania, żucia, połykania. Podczas tych ćwiczeń język przygotowuje się do wymowy głosek, która wymaga wielu precyzyjnych ruchów, jak np. unoszenie języka.
Kształtowanie i rozwój mowy zależy od rozwoju umysłowego, ale i od rozwoju motorycznego, od poziomu funkcji spostrzeżeniowych, uwagi, pamięci, a nawet od rozwoju emocjonalnego. Wiele zaburzeń rozwoju psychoruchowego może opóźniać pojawienie się pierwszych słów, zdań, wpływać na rozwój zasobu leksykalnego, artykulacji czy przyswajania reguł gramatycznych. Większość dzieci z określonymi deficytami rozwojowymi wykazuje różne formy zaburzeń rozwoju mowy. Dlatego tak ważne jest abyśmy czuwali nad prawidłowym rozwojem mowy dziecka, abyśmy potrafili wspierać i stymulować ten rozwój.
Mowa wywiera wpływ na całe życie człowieka. Rozwój mowy i myślenia należy wspierać, stymulować od samego początku życia, bo jak mawiał przed laty Jan Amos Komeński
"Jakie początki, takie będzie wszystko"

 

 

 

 

Bibliografia:
Clark L., Irleand C. (1998) "Uczymy się mówić, mówimy, by się uczyć". Poznań, Dom Wydawniczy Rebis.
Demel G. (1982) "Elementy logopedii". Warszawa, WSiP.
Dyer L. (2006) "Mowa dziecka". Warszawa, wyd. K. E. Liber.
Eisenberg A. (2003) "Pierwszy rok życia dziecka". Poznań, wyd. Rebis
Eisenberg A. (2003) "Drugi i trzeci rok życia dziecka". Poznań, wyd. Rebis.
Kielar M. (1982) "Rozwijanie mowy dziecka w wieku przedszkolnym", "Wychowanie w przedszkolu", nr 9, s.499-509.
Zimbardo P. (1999) "Psychologia i życie". Wyd. PWN.
Vasta R. (1995) "Psychologia dziecka". Wyd. WSiP

× Ta strona używa plików cookies. Dowiedz się o celach i zasadach ich wykorzystywania.
Korzystając ze strony wyrażasz zgodę na używanie cookies, zgodnie z ustawieniami swojej przeglądarki.